فصل سيزدهم : در بيان بعض امور متعلقه به نجوم و طبيعيات بدان كه مولدات ثلثه كه جماد و نبات و حيوان باشند متكون و مركب از امتزاج عناصر اربعه كه آتش و هوا و آب و خاك‌اند به تأثير كواكب سبعه سياره زحل و مشترى و مريخ و شمس و زهره و عطارد و قمر به اعانت ثوابت و نظرات هر يك با يكديگر به تحريك افلاك دوار به امر پرودگار جلّ و عزّ و هر يك از اركان را دو طبيعت است چنانچه سبعه سياره خصوصاً علويات شمس را دو قوّت است يكى فاعله و ديگرى منفعله . فاعله حرارت و برودت و منفعله رطوبت و يبوست است چنانچه ذكر يافت و در جداول منسوبات كواكب نيز خواهد آمد و سه كواكب ديگر تابع و مشارك علويات‌اند زهره مشارك مشترى و عطارد مشارك زحل و قمر مشارك شمس و همه كواكب و روحانيه علويات و شمس به لسان شرع هر يك معبر و مسمى است به ملكى از ملائكه عظام مثلًا روحانيه زحل را عزراييل ملك‌الموت قابض ارواح نامند و روحانيه مشترى را ميكاييل مالك ارزاق و روحانيه مريخ را اسرافيل نافخ صور و روحانيه شمس را جبرييل حامل وحى و تنزيل و الهام گويند و آنچه در اين عالم سانح و واقع مىگردد به حكم حق جل شأنه از تأثير آنها است خواه در قعر زمين و جبال و سواحل باشد از تركيب زيبق و كبريت كه ماده معدنيات است به اختلاف مراتب آنها از لطافت و كثافت و صفا و كدورت و تساوى هر دو و با قلت و كثرت يكديگر چنانچه در فصل نهم ذكر يافت و يا نزديك به سطح زمين خواه بىتوسط بزر و تخم و نواه و اعمال آدمى را در آن دخل و تصرف نباشد كه گياه‌ها و اشجار خودرو باشند و يا دخل و تصرف باشد كه انواع زراعتها و غرس اشجار و تركيب بعض انواع با بعض است كه نباتات باشند و آيه كريمه وافى هدايه و فى السماء رزقكم و ما توعدون به يك معنى اشاره بدان است زيرا كه بدون نزول باران و تأثير آفتاب و ساير كواكب بر اراضى انواع نباتات و حبوب و اثمار و حيوانات كه غذاى حيوان و انسان است به هم نمىرسند و نزول رحمت و بركت و فيض و بهشت و نعم موعوده آن به اعتبار رفعت و علو شأن و منزلت معبر از سماء و در سماء و فوق آن است و يا بر روى زمين خواه در سوراخهاى زمين و جبال و خاكها و زمينهاى نمناك و گودالها و نى زارها و امثال اينها بىنتاج و جمع نر با ماده كه انواع هوام و حشرات باشند و يا به نتاج كه بعض اينها و انعام و دواب سهلى و جبلى و اهلى و وحشى باشند و يا به تعمل و صنعت انسان كه جفت نمايند بعض انواع را با بعض ديگر مانند استر كه از جمع الاغ با فرس است و بز اهلى با بز وحشى و گاو اهلى با گاو وحشى و از اين قبيل و يا صنفى به صنف ديگر كه انواع حيوانات باشند به اختلاف اصناف خود و يا در هوا يعنى پرواز نمايند خواه صغير الجثه باشند و يا كبير الجثه و بر اشجار و شكاف ديوارها و كوهها آشيانه و خانه مىسازند كه انواع طيور باشند به اختلاف اصناف خود و يا در آب تكون يابند خواه به طريق نتاج و يا بدون آنكه انواع حيوانات مايى باشند به اختلاف اصناف خود از اصداف و حلزونات و كرمها و سمك مفلس و غير مفلس و غيرها از اصناف حيوانات مايى و هر يك از اين مولدات ثلثه را اغذاء و غذايى است خاص به توسط تأثير آن كواكب و قوايى كه حق جل و عز به هر يك از اين انواع ثلثه به قدر احتياج و قابليت عطا فرموده از جاذبه و ماسكه و هاضمه و دافعه و غاذيه و ناميه و مولده و چون اين قواى سبعه در جمادات بسيار ضعيف‌اند و تميز تامى ندارند لهذا آنها را صاحب آن قوا نمىدانند و در نباتات چون قوا و تميز تام دارند صاحب آنها و آنها را قواى نباتيه گفته‌اند و غذاى نباتات از لطايف اجزاى ماييه و ترابيه مختلط با هم است كه ريشه و بيخ گياه و شجر جذب نموده نشو و نما مىيابند و به تدريج به واسطه عروق و پوست درخت به ساق و شاخ و برگ و گل و ثمر و بزر و نواه مىرسانند و هر يك آنها آن را غذاى خود مىنمايند و چون تغذيه و تنميه و